Wanneer wordt mantelzorg zwaar?
Mantelzorg in het hbo
Welke mechanismen spelen mee?
De belasting van mantelzorg zit niet alleen in de tijd die het kost. Vaak spelen verschillende factoren tegelijkertijd een rol.
-
Balanceren tussen werk en zorg
Mantelzorgers voelen zich verantwoordelijk voor hun werk, maar ook voor de zorg thuis. Dat conflicteert. -
Zorg laat zich niet plannen
Werk vraagt structuur, mantelzorg vraagt juist flexibiliteit—daar wringt het. -
Opeenstapeling van draaglast
De belasting zit niet alleen in tijdsbesteding, maar ook in voortdurende alertheid, denkwerk, organisatie en emotionele beslasting. -
Afnemend herstelvermogen
Momenten die bedoeld zijn om op te laden veranderen steeds vaker in zorgmomenten, terwijl juist herstel de veerkracht bepaalt.
Gevolgen voor mantelzorgers
Uit onderzoek blijkt dat medewerkers met mantelzorgtaken hun werk-privébalans lager beoordelen, meer gezondheidsklachten ervaren en zich vaker ziek melden dan collega's zonder mantelzorgtaken. Voor 40% van de mantelzorgers vormen de zorgtaken zelf de belangrijkste oorzaak van deze gezondheidsklachten.
Daarnaast overweegt:
- bijna 28% van de mantelzorgers om minder uren te gaan werken
- 18% om helemaal te stoppen met werken.
Lees ook eens over deze gevolgen waar je niet zo snel bij stilstaat:
Eenzaamheid komt veel voor onder mantelzorgers. Zo voelt 43% van de mantelzorgers zich regelmatig eenzaam. Bij mantelzorgers van mensen met dementie kunnen deze cijfers nog hoger liggen, vooral wanneer zij de zorg grotendeels alleen dragen.
Eenzaamheid kan verschillende oorzaken hebben:
-
Gebrek aan begrip
Mensen die zelf geen mantelzorg verlenen, realiseren zich niet altijd hoeveel impact de zorg heeft. Daardoor kunnen mantelzorgers het gevoel hebben dat anderen hen niet echt begrijpen. -
Weinig steun vanuit de omgeving
Familie, vrienden of bekenden zijn niet altijd beschikbaar om mee te helpen of weten niet goed hoe zij ondersteuning kunnen bieden. -
Minder tijd voor sociale contacten
De zorg kost veel tijd en energie, waardoor er minder ruimte is voor vrienden, hobby’s of ontspanning. -
Emotionele belasting
Zorgen om een dierbare, vermoeidheid en stress kunnen zwaar wegen. -
Onvoldoende informatie of ondersteuning
Niet iedere mantelzorger weet waar hij of zij terecht kan voor hulp of advies.
Sommige mantelzorgers krijgen te maken met levend verlies. Dat ontstaat wanneer een naaste langdurig ziek is of een beperking heeft. De persoon is er nog, maar verandert – bijvoorbeeld door dementie, een beroerte of een chronische aandoening. Voor mantelzorgende medewerkers betekent dit dat zij niet alleen zorgen voor een naaste, maar ook afscheid nemen van hoe iemand vroeger was of van verwachtingen die zij hadden voor de toekomst.
Dit proces gaat gepaard met voortdurende emoties zoals verdriet, machteloosheid, frustratie en soms hoop. Omdat de situatie vaak langzaam verandert en langdurig aanhoudt, vraagt dit om blijvende aanpassing. Dit kan een grote impact hebben op het welzijn, energieniveau en functioneren van medewerkers op de werkvloer.
Vakantiedagen gebruikt voor zorg
Uit cijfers over het gebruik van verlof blijkt dat werknemers die te maken krijgen met een korte of langer durende zorgsituatie en op zoek zijn naar verlichting in de praktijk als eerste vakantiedagen opnemen. Onwenselijk, omdat die vakantiedagen dan niet worden gebruikt voor het doel dat ze hebben, namelijk: tijd om te herstellen en op te laden. Daarmee komt op termijn de eigen gezondheid van de werknemer in het geding en daar hebben werknemer, zorgbehoevende, noch werkgever belang bij.
Bekijk ook eens:
deze flyer van het Sociaal Cultureel Planbureau.
Signalen dreigende overbelasting
Je wilt voorkomen dat medewerkers uitvallen en tijdig passende ondersteuning bieden. Overbelasting bij mantelzorgers is echter niet altijd direct zichtbaar: veel signalen zijn lichamelijk of emotioneel. Dit uit zich op het werk echter vaak in signalen die je wel kunt herkennen, zoals veranderd gedrag en prestaties. Let daarom op signalen als concentratieproblemen, vaker verzuimen, extreme vermoeidheid of chaotische planning. Ook kan een medewerker zich terugtrekken of flexibel inzetbaar zijn dan voorheen.
- minder motivatie of betrokkenheid
- vaker ziek melden of kort verlof opnemen
- te laat komen of eerder weggaan
- werk niet afkrijgen of meer fouten maken
- emotioneler reageren
- pauzes overslaan (bijv. om te bellen voor zorgtaken)
- terugtrekken uit sociale activiteiten op werk
- minder flexibel inzetbaar
- slordiger voorkomen
- vaker losse dagen vrij nemen en vakantiedagen gebruiken voor zorg
- geen ruimte voor scholing
- hoofd-, nek-, schouder- of rugklachten
- buikpijn of verhoogde bloeddruk
- vermoeidheid en duizeligheid
- hyperventilatie
- gewichtsverandering
- concentratie- en geheugenproblemen
- prikkelbaarheid of snel geëmotioneerd
- piekeren en slaapproblemen
- schuld- of schaamtegevoelens
Wat helpt?
Ga het gesprek aan. Door alert te zijn op dit soort signalen kun je eerder het gesprek aangaan en samen onderzoeken wat een medewerker nodig heeft. Openheid en maatwerk zijn daarbij belangrijk. Hoe eerder mantelzorg bespreekbaar wordt, hoe groter de kans dat passende ondersteuning kan worden ingezet en langdurig verzuim of uitval wordt voorkomen.
Overbelasting door intensieve mantelzorg
Hoe intensiever de mantelzorg, hoe groter de invloed op het dagelijks leven en op het werk. Daardoor wordt het vaak moeilijker om werk en mantelzorg goed te combineren. Van de werkende mantelzorgers kan 14 % mantelzorg en werk slecht tot zeer slecht combineren. Zij zeggen bijvoorbeeld dat:
- de situatie van de persoon voor wie ze zorgen hen nooit loslaat
- de zorg te veel op hun schouders neerkomt
- hun eigen gezondheid door het helpen achteruit is gegaan.
Wanneer mantelzorgers zich lange tijd overbelast en alleen voelen, kan dat serieuze gevolgen hebben, zoals langdurige stress, somberheid of depressieve gevoelens , extreme vermoeidheid of burn-out. In sommige gevallen raken mantelzorgers zelf zo uitgeput dat zij ook zorg nodig hebben.
Wie lopen extra risico op overbelasting?
De kans op overbelasting hangt sterk samen met de zorgsituatie. Zeer intensieve mantelzorgers (meer dan 25 uur per week) zijn bijvoorbeeld vaker:
- de enige mantelzorger
- mantelzorger voor een partner of ouder
- verantwoordelijk voor een naaste die bij hen in huis woont
- mantelzorger voor iemand met een verstandelijke beperking
- mantelzorger voor personen met dementie of geheugenproblemen
De hulp is vaak intensief, de hulpbehoevende vraagt veel aandacht en de mantelzorger krijgt weinig van diegene terug. - mantelzorger voor personen met psychische problemen
Er zijn weinig anderen zijn die de hulp kunnen overnemen - Vrouw
Vrouwelijke mantelzorgers ervaren de mantelzorg gemiddeld zwaarder dan mannen. Ze zorgen vaker voor meerdere personen, gecombineerd met zorg voor inwonende kinderen en werken vaker in deeltijd en in de zorg.
Stoppen met werken
Uit nieuw onderzoek van Alzheimer Nederland, MantelzorgNL en Stichting Werk&Mantelzorg onder ruim 700 mantelzorgers die intensief voor een naaste zorgen, blijkt dat mantelzorg en werk voor drie op de tien mantelzorgers in de huidige situatie niet te combineren zijn. Ruim 14% van deze groep mantelzorgers stopt zelfs met werken of raakt arbeidsongeschikt door de zorgdruk. Vier op de tien geven aan dat dit had kunnen worden voorkomen als er meer ondersteuning was geboden in de zorg én op het werk.
Geen mantelzorger meer. En dan?
Wanneer de mantelzorgsituatie eindigt, betekent dat niet automatisch dat de impact verdwijnt.
Na een lange periode van intensieve zorg ontdekken sommige medewerkers pas hoeveel invloed de situatie heeft gehad op hun eigen leven. Denk aan het verlies van sociale contacten, hobby's of activiteiten die eerder belangrijk waren.
Ook deze overgang verdient aandacht. Medewerkers kunnen tijd nodig hebben om hun leven opnieuw vorm te geven en een nieuw evenwicht te vinden.